GebruikersmenuClose

Menu

Menu

Wist u dat?

Het giftigste dier op aarde een kikkertje van 1 gram is?

pijlgifkikker

Deze geel-zwarte kleine kikker is 2 tot 3 cm groot.

Beoordelingen

maltezer ( 5 beoordelingen )
gele-dovenetel ( 4 beoordelingen )
kippen ( 3 beoordelingen )
dagpauwoog ( 2 beoordelingen )
hondsdraf ( 2 beoordelingen )
Powered by Spearhead Software Labs Joomla Facebook Like Button

Vulkanen

Vulkanen - 4.5 / 5 gebaseerd op 6 gebruikerswaarderingen

Inhoud:
Hoe werkt een vulkaan?
Hoe komt een uitbarsting tot stand?
Soorten vulkanen
Types erupties of uitbarstingen
Voordelen van een vulkaan
Subductie
 

Hoe onstaan vulkanen?

De platen worden door het taai-vloeibare gesteente in de aardmantel voortdurend langs elkaar, tegen elkaar of uit elkaar geduwd.
Onze werelddelen liggen op die platen en veranderen dus voortdurend van plaats.
Het gaat wel langzaam, ongeveer 5 centimeter per jaar.

vulkaan schets1

 

 

In de bovenstaande afbeelding kun je drie verschillende openingen in de aardkorst zien.
Dit zijn de drie verschillende situaties waarbij vulkanen kunnen ontstaan.

  1. Uit elkaar bewegende platen (de rechtse opening in de bovenstaande afbeelding)
  2. Naar elkaar toe bewegende platen (de linkse opening in de bovenstaande afbeelding)
  3. Zwakke plekken in de aardkorst (de middelste opening in bovenstaande afbeelding)

 

Sommige platen bewegen zich uit elkaar

Als dit gebeurt ontstaat er een breuk tussen hen in.
Deze spleet in het aardoppervlak maakt het mogelijk dat magma uit de aardmantel kan ontsnappen.
Als het magma omhoog komt om de breuk te vullen ontstaan er soms vulkanen.

Als de platen verder uit elkaar bewegen, wordt ook de vulkaan uit elkaar getrokken en ontstaat er een nieuwe breuk, dus weer een nieuwe vulkaan.
Na miljoenen jaren ontstaat er door dit proces een nieuwe bergketen.
 

Meestal verloopt het vulkanisme hier rustig.
Omdat de platen uit elkaar gaan, wordt er ruimte vrijgemaakt voor het opstijgende magma.
Het opstijgend magma vormt een nieuwe aardkorst.
Dit gebeurt bijvoorbeeld in het midden van de Atlantische Oceaan.
Hier is een oceaanrug ontstaan.

 

vulkaan schets2

 

2. Andere platen bewegen juist naar elkaar toe en botsen dan.

Als dit gebeurt, duwt de ene plaat de ander naar beneden in de laag gesmolten gesteente eronder. Als de plaat naar beneden wordt gedrukt smelt hij en ontstaat er magma.

Dit magma stijgt op naar het aardoppervlak en barst uit als een vulkaan.
Dit vulkanisme verloopt meestal minder rustig.
Het magma moet eerst door de aardkorst heen breken voor het naar buiten kan stromen.
Daar is veel kracht voor nodig.
Hevige uitbarstingen zijn meestal het gevolg.

 

vulkaan schets3

3. Hot spots

Een andere manier van het ontstaan van een vulkaan is op een hot spot.
Op sommige plekken, de hot spots, is de aardkorst heel dun.
Een hot spot-vulkaan ontstaat als het magma door zo'n dunne plek heen geperst wordt en aan de oppervlakte komt.
Veel van die hot spots bevinden zich in de oceanen.
Een hot spot verandert niet van plaats, de plaat daarentegen wel.
Het gevolg is dat na verloop van miljoenen jaren een snoer van vulkanische eilanden kan ontstaan. Een goed voorbeeld is de Hawaiiketen op de Pacifische plaat.

 

vulkaan schets4

 

- Dus niet alle vulkanen ontstaan door het zich verplaatsen van platen (bv hot spots).

- Niet alle bewegingen van platen vormen vulkanen.

Sommige platen bewegen zich naar de zijkanten waar ze tegen elkaar aan wrijven.
Gewoonlijk ontstaat er dan geen vulkaan, maar het kan wel aardbevingen veroorzaken.

 

 Hoe werkt een vulkaan?

Vulkanen zijn openingen in de aarde waaruit gas spuit en hete stenen omhoog schieten die in het land er omheen terechtkomen.
Sommige vulkanen zijn alleen maar lange barsten in de grond.
Andere zijn bergen van gesteente die zich rond een krater hebben opgehoopt.
Onder de krater loopt een tunnel of kraterpijp naar een reservoir van magma diep onder de berg, de magmahaard.

De magmahaard is door pijpen en spleten verbonden met de mantel.
Die verbindingen zijn altijd open maar de kraterpijp is meestal geheel verstopt door gestolde lava en gesteente dat van de kraterwanden is afgebrokkeld.
Lang voordat de uitbarsting werkelijk begint, stroomt steeds meer magma de magmahaard binnen.

Het reservoir wordt groter en magma stijgt naar het aardoppervlak.
In het magma zijn gassen als kool- en zwaveldioxide, zwavelwaterstof en waterdamp opgelost waardoor het materiaal lijkt op spuitwater.
Eerst is de druk in de magmahaard even groot als erbuiten en wordt in stand gehouden door het gewicht van de steenmassa's bovenop de haard en van het magma zelf.
Maar naarmate meer magma in de haard doordringt, loopt de druk op en vooral bovenin wordt de druk van binnen hoger dan erbuiten.

vulkaan

 

 Hoe komt een uitbarsting tot stand?

Een uitbarsting begint wanneer de druk in de magmakamer de magma omhoog perst naar de krateropening via de kraterpijp.
Als de magmakamer helemaal vol zit, hangt de kracht van de uitbarsting af van de hoeveelheid gas en silicium in het magma.
De hoeveelheid silicium bepaalt hoe de taaiheid van het magma zal zijn.
De hoeveelheid water in het mengsel kan omgezet worden in zeer explosieve stoom.

1. weinig water, weinig silicium: makkelijk vloeibare lava

vulkaan schets5

 

2. veel water, weinig silicium (niet taai): lavafonteinen

vulkaan schets6

3. weinig water, veel silicium: taaie lava die makkelijk een prop zal vormen in de kraterpijp en voor hoge kegels kan zorgen.

vulkaan schets7

4. veel water, veel silicium (erg taaie lava), grote kans op explosie

vulkaan schets8

Obstakels beïnvloeden eveneens de aard van de uitbarsting.
Als de kraterpijp door een lavaprop of een opeenhoping puimsteen afgesloten is, zal de druk in de pijp snel opbouwen met een explosie als resultaat.

s magma het aardoppervlak bereikt noemen we het lava.
Lava kan als vloeibare stromen uit de krater komen maar ook met geweldig explosieve kracht in de lucht geslingerd worden.
Samen met de lava kunnen ook stukken rots uit het binnenste van de vulkaan losgerukt, naar boven geslingerd worden.
We noemen zulke stukken vulkanisch gesteente pyroclastische rotsen.
Deze stukken vallen terug op aarde in verschillende formaten en verschijningsvormen:

  • Stof: stofdeeltjes kunnen zich over zeer grote afstanden verspreiden; bij een krachtige uitbarsting kunnen ze verschillende malen ronde de aarde gevoerd worden.
  • As: De meeste vulkanische as valt op het aardoppervlak en vormt samen met regenwater een rotsachtige massa: vulkanische tufsteen
  • Bom: Een stuk vers gestolde lava die stolt en zijn ronde vorm krijgt terwijl hij door de lucht vliegt.
  • Blok: Een stuk gestolde lava met scherpe hoeken
  • Sintel: Een stuk vulkanische rots, gevuld met luchtbelletjes, gevormd door vloeibare lava, afgekoeld in de open lucht
  • puimsteen: een stuk sintel met zoveel lucht dat het op water kan blijven drijven.

De activiteit van een vulkaan wordt bepaald aan de hand van het aantal uitbarstingen.
Een vulkaan kan actief, op gezette tijden actief, slapend of uitgedoofd zijn.

Actieve vulkanen zijn voortdurend aan het uitbarsten.

Op gezette tijden actieve vulkanen barsten met regelmatige tussenpozen uit.

Slapende vulkanen doen niets, maar niet lang genoeg om te kunnen zeggen dat er geen kans zou zijn dat ze weer tot uitbarsting zouden kunnen komen.

Uitgedoofde vulkanen doen sinds de mens zich kan herinneren niets meer.

 

  • Soorten vulkanen

Vulkanologen hebben vulkanen ingedeeld in verschillende groepen aan de hand van volgende 3 kenmerken:

- de vorm van de vulkaan

- de materialen waaruit ze zijn opgebouwd

-  de manier waarop de vulkaan tot uitbarsting komt.

vulkaan schets9

- Dit zijn de 5 verschillende groepen:

  • stratovulkanen of samengestelde vulkanen
  • schildvulkanen
  • sintelkegels
  • spatkegels
  • complexe vulkanen

* Stratovulkanen of samengestelde vulkanen

Stratovulkanen worden gevormd door elkaar afwisselende lagen lava, sintels en as.

Dat verklaart meteen de naam!

Deze vulkanen hebben vaak indrukwekkend hoge bergtoppen met eeuwige sneeuw die vaak hoger zijn dan 2500 meter.

Ze nemen vaak een oppervlak van 1000 km2 in en hebben een volume van 400 km3

Tussen twee erupties door houden ze zich vaak zo lang rustig dat het lijkt of ze uitgedoofd zijn.

Om getuige te kunnen zijn van het begin van een grote eruptie moet je veel geluk hebben of de berg langere tijd zeer nauwkeurig observeren.

vulkaan schets10

Dit soort vulkanen komt meestal explosief tot uitbarsting. Dit komt door de kleverige en taaie magma. Wanneer kleverig magma opstijgt naar het aardoppervlak verstopt het meestal de kraterpijp. Het gas in de kraterpijp komt onder steeds groter wordende druk en als die druk te hoog wordt krijg je dan uiteindelijk een zeer explosieve eruptie.

Stratovulkanen vind je vooral in de buurt van subductiezones. Bekende voorbeelden zijn: Mount Hood, Mount Shasta, Mount Fuji, Mount Mayon en Vesuvius.

* Schildvulkanen

Schildvulkanen of simpelweg schilden zijn nogal grote gevallen. Ze zijn opgebouwd uit vele lagen gestolde lavastromen. De lava vloeit uit de centrale opening (uitlaat) of uit een groep openingen. Zo wordt een brede zacht glooiende kegel gevormd. Dit komt door de zeer makkelijk vloeiende lava met een hoog basalt gehalte, wat de vorming van hoge steile kegels onmogelijk maakt.

Schildvulkanen komen voor bij de zogenaamde hot spots, die ver verwijderd liggen van de randen van de tektonische platen. Ze komen ook voor in de buurt van de middenoceanische rug, waar het uitspreiden van de zeebodem aan de gang is en langs vulkanische randen waar het subductieproces gaande is.

De rustige uitbarstingen van schildvulkanen bestaan vooral uit lava uitvloeiingen en fonteinen waardoor rond de vulkaanopening sintelkegels en spatkegels kunnen ontstaan. De bekendste schildvulkanen vind je op Hawaii (Mauna Loa en Kilauea).

 

vulkaan schets11

* Sintelkegels

 

Sintelkegels vind je veelvuldig over de hele wereld in het vulkanisch landschap. Ze zijn niet beroemd of berucht want hun uitbarstingen veroorzaken weinig schade of andere ellende. Ze worden meestal gevormd door uitbarstingen van het Stromboli- of Hawaiiaanse type. Meestal ontwikkelen de kegels in groepjes en ze komen vaak voor op de hellingen van stratovulkanen en schildvulkanen.

 

Sintelkegels zijn opgebouwd uit lava fragmenten. Die zijn afkomstig uit de vulkaanopening of de uitlaat en hopen zich er rondomheen op na uitstoting. Over het algemeen bestaan de lavafragmenten uit sintels. Sintelkegels groeien snel en bereiken vlug hun maximale formaat. Over het algemeen worden ze niet hoger dan 250 meter en hun diameter is meestal zo'n 500 meter.

vulkaan schets12

De vorm van een sintelkegel wil nog wel eens veranderen tijdens zijn (korte) leven. Als de positie van de opening (uitlaat) verandert kunnen zich meerdere kegels op een rij of door elkaar heen staand ontwikkelen. Afhankelijk van de kracht van de eruptie kunnen de kegels ingenesteld, begraven in de grond of in de vorm van een breuk voorkomen.

Een mooi voorbeeld van een sintelkegel is een vulkaan in Mexico, de Paricutin. Hij ontstond spontaan midden in een korenveld op 20 februari 1943 en groeide in de vijf erop volgende dagen uit tot een hoogte van bijna 100 meter.

vulkaan Mexico

* Spatkegels

Als hete lava bij een eruptie net genoeg explosief gas bevat om het niet tot een lava stroom te laten komen, maar als dat gas niet toereikend is om de lava in fragmenten te verpulveren, dan zie je dat de lava door het uitstromende gas gevormd wordt tot hete vloeibare kloddertjes: zogenaamde spatten. Deze variëren in grootte van 1 tot 50 centimeter doorsnede.

vulkaan schets13

Als de spatten na uitstoting terugvallen klonteren de klodders samen en stollen. Ze vormen dan vrij steile hellingachtige opeenhopingen. De opeenhopingen die aldus ontstaan rondom een opening in het aardoppervlak, noemen we spatkegels.

* Complexe vulkanen

Eigenlijk kun je alle vulkanen complex noemen: ze hebben namelijk allemaal verschillend ontstane aslagen, hellingen, kegels, kraters in allerlei vormen, variaties en aantallen.

Wanneer we het echter hebben over een complexe vulkaan, dan bedoelen we daarmee dat het 'systeem' van zo'n vulkaan niet simpel onder een speciale soort te vangen is. Caldera complexen bijvoorbeeld hebben vaak een grote caldera met heel veel bijkomende krateropeningen en allerlei afzettingen van gesteente, die je elk dan weer zou kunnen beschouwen als op zichzelf staande vulkanen.

Eigenlijk kun je het beste ervan uitgaan dat een vulkaan die twee of meer uitlaten heeft een complexe vulkaan genoemd kan worden.

 Types erupties of uitbarstingen

Omdat vulkanen verschillende uitbarsten, wat afhangt van de samenstelling van het magma en andere factoren kunnen we verschillende eruptie stijlen of typen onderscheiden. De bekendste types erupties worden vertegenwoordigd door de uitbarstingen die werden gezien bij:

  • Hawaiiaans -> Vulkanen op Hawaii
  • Stromboliaans -> Stromboli vulkaan
  • Vulcaniaans -> Vulcano
  • Peléaans -> Mount Pelée
  • Pliniaans -> Vesuvius
  • Merapiaans -> Merapi
  • Vesuviaans -> Vesuvius
  • Sint-Vincent

* Het kenmerk van Hawaiiaanse uitbarstingen is de uitstroom van vloeibare lava. Zo'n uitbarsting begint meestal met een lavafontein, soms worden kegels van uitgestoten lavasdeeltjes gevormd. Zeer hete lava met een geringe hoeveelheid silicium vloeit als een snelstromende rivier uit de krater. Dit soort uitbarstingen veroorzaken uitgestrekte zacht glooiende vulkaanhellingen: de schildvulkaan. Merk op dat de Hawaiiaanse schildvulkanen het gevolg zijn van de Hawaiiaanse hot spot.

vulkaan schets14

* Als magma taai is kan het gas wat het magma bevat af en toe ontsnappen terwijl het magma naar boven stijgt. Zo ontstaan vaak blokken en bommen die op de omgeving vallen. Bij dit soort uitbarstingen ontstaan ook vaak lava stromen en sintelkegels. De Stromboli is een vulkaaneiland dat deel uitmaakt van de Aeolische eilanden ten noorden van Sicilië, Italië.

vulkaan schets15

* Vulcanische erupties komen vaak plotseling voor bij vulkanen na een periode van rust. De Vulcanische uitbarsting lijkt op een hydrovulkanische uitbarsting. Uitbarstingen van dit type beginnen met hevige explosies, gevolgd door uitstoot van magma met harde knallen. Deze erupties veroorzaken ook een grote uitstoot van as, sintels en puimsteen. Deze uitstoot kan vrij kleine kegels veroorzaken van 350 tot 600m. Vulcanische uitbarstingen kunnen met grote tussenpoos enige duizenden jaren voortduren.

vulkaan schets16

* Peléaanse erupties doen zich vooral voor bij stratovulkanen wanneer magma met een hoog siliciumgehalte naar het aardoppervlak stijgt. Het speciale van deze uitbarstingen is de combinatie van het ontstaan van een soort koepel over de krater. Uitbarstingen van het Pelée-type hebben vaak tussenpozen van tientallen jaren. Een paar weken voor de eigenlijke uitbarsting wordt er as uitgestoten als een soort waarschuwing voor wat er gebeuren gaat. Bij de eigenlijke uitbarsting kunnen nuées ardentes ontstaan: een gloedwolk die als een alles verwoestende vurige lawine de vulkaanhelling afraast. Koepelvormige afzettingen boven de krater blijven vaak als een kurk over de opening heen zitten tot de volgende eruptie ze wegblaast.

vulkaan schets17

* Pliniaanse erupties zijn waarschijnlijk de meest explosieve en krachtigste van allemaal. Na een lange periode van rust kunnen ze plotseling en onverwacht ontstaan. Pliniaanse uitbarstingen ontstaan als uiterst taaie magma met een heleboel gas ontploft in de vulkaan zelf waarbij de kraterpijp functioneert als de loop van een geweer. Een geweldige uitstoot van gassen schiet naar boven met zeer hoge snelheid waarbij ook een enorme aswolk in de vorm van een parasol ontstaat. Tijdens deze fase komen asregens en nuées ardentes voor en tegen het einde van de eruptie kunnen ook nog lava stromen ontstaan. Dit soort uitbarstingen kan vulkanisch materiaal heel hoog de atmosfeer inblazen wat zelfs wereldwijd kan leiden tot klimaatveranderingen. Dit gebeurde bijvoorbeeld bij de uitbarsting van de Pinatubo in 1991. Aan het eind van de uitbarsting kan de hele bovenkant van de krater instorten en een caldera vormen. Pliniaanse erupties zijn vernoemd naar Plinius de Oudere en Plinius de Jongere die ons verslag deden van de bekende uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus.

vulkaan schets18

* Merapiaanse erupties zijn erupties waar ook explosies voorkomen, maar uit de vulkaan komen alleen gaswolken. As en lava komen hier bijna niet voor. De lava is zeer dik zoals lijm uit een tube. Dit type is te vinden in Indonesië, waar ook de Merapi ligt.

vulkaan schets19

* Vesuviaanse erupties lijkt op de Vulcanische erupties maar heeft alleen een grotere uitbarsting. Het is vernoemd naar de vulkaan Vesuvius die in Italië ligt. De Vesuvius is een calderavulkaan in de oude krater van de Monte Somma die in het jaar 79 o.a. Pompeij verwoestte. Voor figuur zie overzicht.

* De Sint-Vincent erupties zijn bijna dezelfde als de Merapiaanse erupties maar heeft alleen een iets hogere wolk. Voor figuur zie overzicht.

Overzicht van de verschillende eruptietypen:

vulkaan schets20

 Voordelen van een vulkaan

Hoewel vulkanen de naam hebben erg gevaarlijk te zijn kunnen er ook voordelen zijn als je in de buurt van een vulkaan woont.

Vulkanen kunnen zorgen voor energievoorziening, we spreken dan over thermale bronnen. De hitte onder de aardkorst wordt dan omgezet in energie. Grote voordelen van deze manier om energie te winnen zijn de schone manier van werken (geen vervuiling van het milieu) en de onuitputtelijkheid van deze energiebronnen.

Bij een vulkaanuitbarsting komt er meestal veel as vrij. In eerste instantie kan dat veel schade veroorzaken aan milieu en omgeving van de vulkaan. Op langere termijn echter wordt de aslaag die rijk is aan bruikbare mineralen, omgezet in een laag vruchtbare aarde.

Bijna overal in de buurt van de vulkanen gebruiken de mensen die vruchtbare aarde voor landbouw en je ziet zelfs na de uitbarstingen de mensen steeds weer terugkomen naar het vruchtbare land in de buurt van de vulkaan.

Vulkanen zorgen ook voor de meest prachtige momenten in de natuur: denk aan de schitterend gekleurde zonsondergangen, veroorzaakt door stofdeeltjes die het zonlicht filteren na een explosieve uitbarsting. Andere voorbeelden: prachtige planten die alleen in de buurt van vulkanen voorkomen, spectaculair "vuurwerk" tijdens erupties, prachtige lava fonteinen, enz.

Een spectaculaire zonsondergang op het grote eiland van Hawaii, mede veroorzaakt door vulkanische activiteit.

zonsondergang

De uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus is één van de meest bekende uitbarstingen uit de geschiedenis. Herculaneum, Pompeji en Stabiea, drie Romeinse stadjes, werden van het ene moment op het andere begraven onder een deken van as en modder. Later zouden archeologen de steden ontdekken, begraven en bewaard onder die asdeken, gevormd door de asregens bij de uitbarsting. Ze waren grotendeels intact en op deze manier zijn we veel te weten gekomen over het leven van de oude Romeinen en hun cultuur en historie.

Pompei

De Arenalvulkaan in Costa Rica in uitbarsting. Er komt dunne lava uitgestroomd en gloeiende stenen worden uit de krater geslingerd. Dit levert een schitterend schouwspel op.

Arenalvulkaan

 Subductie

Als 2 platen naar elkaar toe schuiven en elkaar raken, duikt één van de twee langzaam onder de andere. Dit proces wordt 'subductie' genoemd en de plaats waar het gebeurt 'subductiezone'.

In een dergelijk gebied komen hevige aardbevingen voor en is er veel vulkanische activiteit, veroorzaakt door de bewegingen van de twee platen.

Er zijn drie soorten plaatgrenzen waarbij van subductie sprake is:

  • oceanische plaat tegen oceanische plaat
  • oceanische plaat tegen continentale plaat
  • continentale plaat tegen continentale plaat

 

De subductie is bij alle drie eender, maar de gevolgen verschillen. Waar een oceanische plaat onder een andere duikt, ontstaat er een trog, het diepste deel van een oceaan. Naarmate de plaat verder in de mantel komt, smelt hij, vermengt zich met gloeiend gesteente en vormt magma.

Onder zeer hoge druk en intense hitte wordt dit nieuwe magma naar boven gestuwd, waar het met een hevige uitbarsting aan de oppervlakte komt. Vergeleken met het snoer van vrij onschuldige vulkanen langs de middenoceanische ruggen, zijn subductievulkanen heftig en gevaarlijk. Dat komt door de aanwezigheid van water en opgeloste gassen in het dikke, kleverige magma dat tijdens de subductie wordt gevormd.

1. Oceaan tegen oceaan

Als 2 ocenanische platen tegen elkaar stoten, duikt één van beide onder de andere. Als het magma opstijgt, vormt het een vulkanische eilandboog als de Kleine Antillen in de Carïbische Zee.

 

 

platen-oceaan

 

2. Oceaan tegen continent

Als een dunne oceanische plaat tegen een dikkere continentale plaat stoot, glijdt de dunnere plaat onder de dikkere door. Er stijgt magma op en er vormt zich een rij van vulkanen als die aan de westkust van Zuid-Amerika.

 

 

 

platen continent oceaan

3. Continent tegen continent

Als deze platen tegen elkaar botsen, schuift het dunne, oceanische gedeelte van de ene plaat onder de andere, maar het continentale gedeelte dat volgt, blijft duwen. Zo kan een bergketen als de Himalaya in Centraal-Azië ontstaan.

 

 

platen continent oceaan

 

 

lava van de etna

Boven: Lava van de Etna

 

lava van de Kilauea

Lava van de Kilauea

2.875 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Waardering 58% (4 Beoordelingen)

Plaats reactie


Beveiligingscode
Vernieuwen

Nieuws - Dieren

Recent bezocht

Laatste reacties