In 2003 spoelden duizenden met olie besmeurde vogels aan op de Belgische stranden na een olievervuiling op zee. Meer dan twintig jaar later herinnert die gebeurtenis ons aan de kwetsbaarheid van de natuur in de Noordzee. Maar er rijst ook een andere vraag: wie betaalt voor het herstel van de milieuschade als de verzekering van een schip niet tussenkomt?
9.177 met olie besmeurde vogels op de Belgische stranden
In januari 2003 werd de Belgische kust getroffen door een ernstige olievervuiling. Enkele weken eerder was de Tricolor, een autoschip, na een aanvaring voor de kust van Duinkerke gezonken. Tijdens de bergingswerkzaamheden kwam ongeveer 170 ton stookolie in zee terecht. Vergeleken met grote olierampen leek die hoeveelheid relatief beperkt. Toch waren de gevolgen voor de zeevogels bijzonder groot.
Volgens een wetenschappelijke studie die is opgenomen in de databank van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ), werden tussen 23 januari en 15 februari 2003 maar liefst 9.177 met olie besmeurde vogels aangetroffen langs de Belgische kust. Meer dan de helft leefde nog toen ze aanspoelden. Zeekoeten en alken maakten samen meer dan 90 procent van de aangetroffen slachtoffers uit. De organisatie Sea Alarm hielp bij de coördinatie van de hulpverlening en het vervoer van de getroffen dieren naar gespecialiseerde opvangcentra.
Een rijke Noordzee, maar kwetsbaar voor olievervuiling
Het Belgische deel van de Noordzee telt volgens de FOD Volksgezondheid meer dan 2.000 dier- en plantensoorten. Zandbanken, grindbodems en riffen vormen er belangrijke leefgebieden voor allerlei zeedieren.
Naast vissen, schaaldieren en weekdieren leven er ook zeezoogdieren, zoals bruinvissen en zeehonden. Verschillende gebieden zijn beschermd vanwege hun bijzondere natuurwaarden en hun belang voor vogels. Olievervuiling kan deze soorten op verschillende manieren treffen.
Bij zeevogels tast olie de waterafstotende werking van het verenkleed aan, waardoor ze hun lichaamswarmte minder goed kunnen vasthouden. Besmeurde vogels kunnen onderkoeld raken of schadelijke stoffen binnenkrijgen wanneer ze hun veren proberen schoon te maken.
Ook zeezoogdieren kunnen aan olie en schadelijke bestanddelen worden blootgesteld, bijvoorbeeld via contact, inademing of voedsel. De gevolgen hangen af van de diersoort, de duur van de blootstelling en het type olie.
Onder water kunnen bepaalde giftige stoffen de groei en voortplanting van vissen verstoren. Vooral viseieren en larven zijn gevoelig.
Ook de zeebodem loopt risico. Sommige oliebestanddelen kunnen zich ophopen in het sediment en schadelijk zijn voor de kleine organismen die er leven. Die dieren vormen een belangrijke schakel in de voedselketen. Dat een olievlek aan het wateroppervlak verdwenen is, betekent dus niet dat ook de gevolgen voor de natuur voorbij zijn.
De Prestige: een ramp waarvan de financiële gevolgen blijven aanslepen
In november 2002 brak de olietanker Prestige voor de Spaanse kust in tweeën. Volgens de International Tanker Owners Pollution Federation (ITOPF) stroomde ongeveer 63.000 ton zware stookolie de Atlantische Oceaan in.
Door wind en stromingen verspreidde de vervuiling zich langs de Spaanse en later ook de Franse kust. De schoonmaakoperaties vereisten enorme inspanningen. Alleen al het verwijderen van de olie die in het wrak was achtergebleven, kostte naar schatting 100 miljoen euro. Zeevogels, kusthabitats en de visserij werden zwaar getroffen.
Maar daarmee was de zaak niet afgesloten.
De ramp met de Prestige toont hoe ingewikkeld de financiële afhandeling van een grote olievervuiling kan zijn. De scheepseigenaar, zijn verzekeraar en internationale compensatieregelingen spelen daarbij elk een rol. Juridische procedures kunnen jarenlang aanslepen.
De Prestige was wel degelijk verzekerd. Toch laat deze zaak zien dat zelfs met een bestaande verzekering de financiële afwikkeling van een grote milieuramp bijzonder complex kan zijn.
Wat als een olietanker dan een vervalst verzekeringsbewijs voorlegt, onvoldoende verzekerd is of een verzekeraar heeft die niet kan uitbetalen?
Wanneer een verzekering de natuurschade niet volledig dekt
Olietankers moeten doorgaans over financiële waarborgen beschikken om bepaalde schade na een ongeval te vergoeden. Maritieme aansprakelijkheidsverzekeringen, ook bekend als P&I-verzekeringen (Protection and Indemnity), dekken onder meer bepaalde schade aan derden en olievervuiling. Daarnaast bestaan er internationale verdragen en compensatieregelingen.
Toch kunnen er problemen ontstaan. Een schip kan zonder de verplichte verzekering varen, een vervalst verzekeringscertificaat gebruiken of onvoldoende gedekt zijn. Ook kan een verzekeraar niet in staat zijn om de verschuldigde bedragen te betalen.
Voor het mariene milieu is dat bijzonder relevant. Bij een olieramp moeten de hulpdiensten snel kunnen ingrijpen, terwijl het soms tijd kost om vast te stellen wie verantwoordelijk is en welke verzekeringswaarborgen gelden.
Olie moet worden opgeruimd, kwetsbare natuurgebieden moeten worden beschermd en getroffen dieren hebben hulp nodig. Soms is jarenlang onderzoek en toezicht nodig om de gevolgen voor het ecosysteem op te volgen.
De Internationale Fondsen voor vergoeding van schade door verontreiniging door olie (IOPC Funds) kunnen onder bepaalde voorwaarden bijdragen aan de kosten van opruiming, milieuonderzoek en redelijke herstelmaatregelen.
Maar niet alle schade aan de natuur komt automatisch voor een vergoeding in aanmerking.
In België blijft preventie de beste bescherming
Op 6 oktober 2015 zonk het vrachtschip Flinterstar na een aanvaring met een gastanker nabij Zeebrugge. Volgens ITOPF lekte in de daaropvolgende maand ongeveer 200 kubieke meter olie uit het wrak.
Net als de ramp met de Tricolor toont dit ongeval aan dat olievervuiling ook een rechtstreeks risico vormt voor de Belgische wateren.
Toezicht op de scheepvaart, technische controles en voldoende middelen om vervuiling te bestrijden blijven daarom essentieel. Ook het controleren van verzekeringscertificaten en het identificeren van verantwoordelijke partijen maken deel uit van die bescherming.
Voor de Belgische kust gaat het om meer dan alleen het terugbetalen van de gemaakte kosten. Het is minstens even belangrijk dat er snel voldoende middelen beschikbaar zijn om de vervuiling aan te pakken en beschadigde natuurgebieden waar mogelijk te herstellen.
Een verzekering kan helpen om de financiële gevolgen van een olieramp op te vangen. Maar ze kan niet garanderen dat verloren biodiversiteit volledig terugkeert. Daarom blijven het voorkomen van ongevallen, het controleren van verzekeringen en het beschermen van mariene leefgebieden onlosmakelijk met elkaar verbonden.
